Tarło Franciszek Józef h. Topór (zm. 1731), kasztelan lubelski.
Był wnukiem Piotra Aleksandra (zob.), synem Zygmunta (zm. między 1685 a 1689), star. pilzneńskiego, i Anny Marii z Tarnowskich (zm. 1696). Miał braci: Józefa Antoniego (1688 – przed 5 I 1714), star. pilzneńskiego, Jana (zm. przed 26 III 1714), oraz zmarłego młodo Michała.
Nad małoletnim T-ą sprawowali opiekę stryjowie: Karol (zob.) i Stanisław (zob.). T. uczył się w kolegium jezuickim w Braniewie; w listopadzie 1694 został wybrany na prefekta tamtejszej sodalicji mariańskiej. Podczas podróży zagranicznej wpisał się 1 V 1698 do metryki nacji polskiej uniw. w Padwie. Po powrocie do Rzpltej rozpoczął zapewne służbę wojskową; w czasie wielkiej wojny północnej dowodził 60-konną chorągwią pancerną, być może miał też kompanię dragonii własnego zaciągu. Na sejmiku sandomierskim w Opatowie 27 IV 1704 został wybrany na posła od szlachty sandomierskiej do króla Augusta II z zapewnieniem o dotrzymaniu wierności. Być może to T. brał udział w bitwie pod Koniecpolem 21 XI 1708, w której siły wierne konfederacji sandomierskiej pokonały oddziały Józefa Potockiego, hetmana w. kor. z nominacji Stanisława Leszczyńskiego.
Podległy hetmanowi w. kor. Adamowi Mikołajowi Sieniawskiemu, T. informował go o nastrojach wśród szlachty małopolskiej; w interesach hetmana działał na sejmikach, oddawał mu też usługi w sprawach prywatnych, np. budowlanych. Charakteryzowany jako «wieku młodego, osoba bardzo grzeczna i między ludźmi wzięta», tytułowany był pułkownikiem JKM i gen.-adiutantem. W lutym 1712 dał się obrać posłem na sejm z sejmiku opatowskiego, by – jak pisał do Sieniawskiego – nie wybrano osoby, której nie można by kontrolować. Sejmik sandomierski 13 VI t.r. wyprawił go w poselstwie do sejmiku woj. lubelskiego, a 13 IX do Sieniawskiego. Za zasługi dla województwa i jako wynagrodzenie poniesionych wydatków szlachta na sejmiku 26 II 1714 przeznaczyła dla niego sól suchedniową pow. pilzneńskiego. T.r. został T. komisarzem do repartycji (rozłożenia) podatków w woj. sandomierskim; pomagał ściągać kontrybucje nałożone przez wojska saskie. W maju i sierpniu posłował od sejmiku sandomierskiego do Augusta II; 11 IX wybrano go na rotmistrza pospolitego ruszenia pow. pilzneńskiego, a 26 XI do komisji ds. taryf podatkowych województwa. Po bracie Józefie Antonim otrzymał chorągiew rajtarską. Na sejmiku opatowskim 12 III 1715 został oskarżony o nadużycia w repartycji podatków, w tym zwalnianie dóbr przyjaciół i tych, którzy mu za to zapłacili, a obciążanie swych wrogów. Próbował zerwać obrady, ale po perswazjach ustąpił. Kilka dni później bezskutecznie starał się oblatować manifest protestacyjny w Nowym Korczynie, następnie w Bieczu, wreszcie parę tygodni po sejmiku udało mu się to w Krakowie. Uważano wówczas, że próba zerwania sejmiku sandomierskiego leżała w interesie dworu i właśnie za te działania dostał T. wakujące po śmierci brata star. pilzneńskie. Wydaje się jednak, że starostwo przekazała mu wdowa po bracie, Helena, uzyskawszy 5 V t.r. zgodę na cesję. Już jako starosta ponownie posłował do króla z sejmiku sandomierskiego 8 VI, a następnie 12 VIII, w sprawie wycofania wojsk saskich i zwołania sejmu.
W okresie przed zawiązaniem konfederacji tarnogrodzkiej T. działał potajemnie na rzecz dworu, starając się zarazem nie narazić szlachcie. Wysłany przez kanclerza kor. Jana Szembeka na zjazd szlachty sandomierskiej pod Nowym Miastem Korczynem w 2. poł. października 1715, próbował bez skutku nie dopuścić do konfederacji wojewódzkiej. W obozie Sandomierzan pod Zasowem ponownie obrano go 6 XI t.r. rotmistrzem pospolitego ruszenia pow. pilzneńskiego. Po zawiązaniu konfederacji generalnej tarnogrodzkiej (26 XI) został 4 XII pod Księżopolem wybrany na konsyliarza sandomierskiego do boku marszałka konfederacji tarnogrodzkiej Stanisława Ledóchowskiego. Pozostawał jednak w kontakcie z Szembekiem i czekał na jego instrukcje, czy pozostać w konfederacji i potajemnie donosić, co się dzieje w Generalności, czy wystąpić, zabierając swą dragonię.
Jak się wydaje, T., podobnie jak jego kuzyn Jan, popierał w l. 1718–19 politykę dworu. Mianowany 26 II 1720 star. wieluńskim, odbył 29 VII t.r. wjazd na starostwo. Na sejm t.r. posłował z woj. sandomierskiego. W interesie hetmanów wywodził, że władza hetmańska to sprawa publiczna, a nie prywatna, więc zobligowany instrukcjami nie pozwalał na elekcję marszałka, zanim nie będzie zniszczony tzw. skrypt Flemminga, oddający mu komendę nad autoramentem cudzoziemskim. Po śmierci krewnego, Stanisława Tarły, kuchmistrza kor. (zob.), dostał w r. 1721 jedną z jego chorągwi. Dn. 23 VIII 1725 otrzymał nominację na kaszt. lubelską. W r. 1726 był deputatem do Tryb. Kor. Uczniowie klasy poetyki kolegium pijarskiego w Piotrkowie dedykowali T-le w r. 1723 utwór sceniczny „Gallicanus dux Romanorum …” (Clari – Montis Czestochoviensis).
W dokonanym 23 XI 1693, po śmierci brata Michała podziale dóbr z braćmi, otrzymał T. Luszowice z przyległościami (Lipiny i Świerże), Lubzinę oraz zapewne Jaworze (pow. pilzneński). Po bezpotomnej śmierci brata Jana objął klucz kluczewski w pow. chęcińskim (Kluczewsko, Pilczyca, Koprusza, Brzeście, Stanowiska). Władze miejskie Wielunia dały mu w r. 1720 zgodę na wykupienie należących do miasta wsi Kurowa i Turowa, a od Antoniego Stawskiego nabył wieś Gromadzice w ziemi wieluńskiej. Dn. 23 VI 1728 T. i jego żona zawarli kontrakt ze stolnikiem dobrzyńskim Dominikiem Lubienieckim w sprawie sprzedaży za 95 tys. złp. star. pilzneńskiego. Star. wieluńskie T. scedował 27 I 1731 Janowi Męcińskiemu. Zmarł między 28 VII a 23 VIII 1731.
Z zawartego przed 11 I 1704 małżeństwa z Heleną z Młodzianowskich, córką chorążego czernihowskiego Wojciecha Jana, pozostawił T. córki: Annę, zamężną za Józefem Kuropatnickim, a po unieważnieniu małżeństwa żonę Michała Morsztyna, miecznika sandomierskiego, oraz Teresę (zm. 1747 lub 1748), żonę Franciszka Rudzińskiego (zob.), potem zamężną za Wojciechem Kluszewskim (zob.).
Portret olej z r. 1727 w Muz. Narod. w W.; – Dramat staropolski od początku powstania sceny narodowej. Bibliografia, Wr. 1978 II cz. 2; Dworzaczek; Estreicher, XXXI; Niesiecki, IX; PSB (Młodzianowski Stanisław , Rudziński Franciszek); Urzędnicy, II/2, IV/4; – Chachaj M., Wykształcenie Tarłów od połowy XVII do końca XVIII wieku, w: Tarłowie. Z dziejów kulturalnych, gospodarczych i politycznych rodu, Red. H. Gmiterek, A. Szymanek, Janowiec 2009 II 23; Gierowski J., Między saskim absolutyzmem a złotą wolnością, Wr. 1953; Kriegseisen W., Samorząd szlachecki w Małopolsce w latach 1669–1717, W. 1989; tenże, Sejmiki Rzeczypospolitej szlacheckiej w XVII i XVIII wieku, W. 1991; tenże, Walka polityczna w województwach małopolskich w roku 1708, „Kwart. Hist.” T. 92: 1985 s. 11, 20; Otwinowski E., Dzieje Polski pod panowaniem Augusta II od roku 1698–1728, Kr. 1849 s. 127; Pabich Ł., Bitwa pod Koniecpolem 21 listopada 1708, Zabrze–Tarnowskie Góry 2014 (błędnie jako starosta); Pielas J., Szlachta sandomierska wobec najważniejszych wydarzeń politycznych pierwszych lat panowania Augusta II (1696–1716). Rzeczpospolita w dobie wielkiej wojny północnej, Kielce 2001; Popiołek B., Kobiecy świat w czasach Augusta II. Studia nad mentalnością kobiet z kręgów szlacheckich, Kr. 2003; Waniewska J., Portrety Jana Tarły, „Roczn. Muz. Narod. w W.” R. 17: 1973 s. 276; – Arch. nacji pol. w Uniw. Padewskim; Korespondencja Elżbiety z Lubomirskich Sieniawskiej…, Listy do męża A. M. Sieniawskiego, Wyd. B. Popiołek i in., W. 2016; Od Augusta II do Augusta III, doniesienia z Warszawy Andrzeja Cichockiego z lat 1732–1734, Wyd. J. Dygdała, W. 2016; Zawisza K., Pamiętniki…, Wyd. J. Bartoszewicz, W. 1862 s. 404; – AGAD: Metryka Kor., nr 222 k. 333–3v, Sigillata, nr 18 s. 110, 143, 159, nr 19 s. 222, nr 20 s. 163, nr 21 k. 114, nr 22 k. 63v, 88v (błędnie imię Adam); Arch. Narod. w Kr.: rkp. dep. 317 s. 1–8, 169–72, 181–2, 193, 217–21, 245–8, 285–8, 353–76, 455 i n., s. 625–64, rkp. 318 s. 7–8, 77–80, 171–4, 207, 285–93, 431–2, 473–84, 489–94, Zbiór Czołowskiego, rkp. 332 s. 99–100; B. Czart.: rkp. 5966 nr 4348, 43390–43404; B. Nauk. PAU i PAN w Kr.: rkp. 8939 k. 110v, 424, 436, 507v, 514, 532, 547v, rkp. 8940 k. 11v, 39v, 41v, 138v; L’vivs’ka naukova biblioteka im. V. Stefanyka we Lw.: F. 141 (Zbiór A. Czołowskiego) op. 1 spr. 82 s. 113–14, 135–8, 177–214, 223–5, 263–312, 361–4, 433–40, 647–738, 743–58, 891–920, 932–1033.
Urszula Kosińska